جغرافياي انسانی
سابقه سكونت
آثار به دست آمده از تپه ي باستاني گيان در شهرستان نهاوند نشان دهنده ي سكونت اقوام بومي ايراني در اين منطقه در 37 قرن پيش از ميلاد ( 7500 سال قبل ) است . در هزاره ي دوم قبل از ميلاد قلمرو اين استان مورد توجه اقوام كوچ نشين آريايي قرار گرفت . اقوام آريايي دام پرور بودند اما پس از اسكان عدهاي از آنها در نواحي كوهستاني همدان به كشاورزي نيز پرداختند عده اي هم چنان كوچ نشين باقي ماندند . آب بازگشت زمان و تكامل ابزار توليد شكل بهره برداري از محيط طبيعي نيز تغيير كرد و شيوه هاي مختلف معيشت شكل گرفت . در اينجا به اختصار به شيوه هاي گوناگون زندگي در اين استان مي پردازيم .
زندگي روستائي
در استان همدان وجود آب و خاك حاصل خيز در پيدايش و تكوين سكونت گاه ها نقش تعيين كننده اي داشته است . تپه ي باستاني گيان در نهاوند در 5700 سال قبل محل سكونت بوميان ايراني بوده است .
الف - آب در پيدايش سكونت گاه ها در استان همدان چه نقشي دارد ؟ شكل گيري سكونت گاه ها در استان همدان همانند ساير نقاط ايران بيش از هر چيز به ميزان دسترسي به آب بستگي داشته است . به طوري كه مي توان گفت تمام روستاها در كنر منابع آب به وجود آمده اند . به ويژه در نواحي اي كه در آن چشمه هاي آهكي ( كارستي) وجود دارد سابقه ي سكونت به زمان هاي بسيار دور برمي گردد .
ب - نقش خاك : علاوه بر آب . خاك قابل كشت نيز در پيدايش و توسعه ي روستاهاي استان نقش داشته است وجود دشت هاي حاصلخيز و همواره در اين منطقه بستر مناسبي براي فعاليت هاي كشاورزي به وجود آورده است . روستاهاي استان همدان عمدتا"در مجاورت و روي پادگانه هاي آبرفتي و مخروط افكنه ها استقرار يافته اند اين مناطق علاوه بر آب خاك حاصل خيز نيز دارند.
جغرافياي طبيعي
موقعيت نسبي
استان همدان به وسعت 19493 كيلومتر مربع از شمال به استان زنجان و قزوين ، از جنوب به استان لرستان ، از مشرق به استان مركزي و از مغرب به استانهاي كرمانشاه و كردستان محدود مي شود . و بين مدار هاي (33 درجه و 59 دقيقه ) تا (35 درجه و 48 دقيقه ) عرض شمالي از خط استوا و ( 47 درجه و 34 دقيقه ) تا (49 درجه و 36 دقيقه ) طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است و بر اساس آخرين تقسيمات كشوري ( سرشماري سال 1375 و اصلاحات بعدي ) شامل 8 شهرستان ، 21 شهر ، 20 بخش ، 71 دهستان و 1120 روستا ست .
ناهمواريها
ناهمواريهاي استان چه تحوتلاتي را پشت سر گذاشته اند ؟ ناهمواري هايي كه امروزه استان همدان را تشكيل داده اند در طي دوران هاي زمين شناسي دچار تغييرات زيادي شده اند يكي از عوامل تغيير شكل اين ناهمواري ها آبهاي روان بوده است آبهاي روان در برخي مناطق با تخريب ارتفاعات و انباشتن مواد در چاله ها به ويژه طي دوره ي كواتر نر سبب كاهش ارتفاع كوه هاو پيدايش دشتهاي متعددي شده اند در برخي مناطق نيز شدت عمل آب هاي روان به اندازه اي بود كه شكل ناهمواري ها را معكوس كرده است مثلا" كوه به دره تبديل شده يا دره ي عميق دوره هاي گذشته اكنون به صورت كوه در آمده است . كوه (( خان گر مز )) در غرب تويسركان نمونه اي جالب از اين پديده است .
جغرافياي تاريخي شهرستان همدان
استان همدان يكي از مناطق تاريخي ايران و از قديمي ترين كانونهاي تمدن به شمار مي رود آثار تاريخي موجود در اين استان قدمت آن را نشان مي دهند. ساخت شهرستان همدان را به دياكو پادشاه ماد (حدود 700 سال قبل از ميلاد)نسبت مي دهند. هرودوت مي گويد : پادشاه ماد اين محل را كه اكباتان و هگمتانه ناميده مي شد به پايتختي برگزيد. در گوباد كتيبه پالاسر اول (پادشاه آشور) كه مربوط به قرن 11 قبل از ميلاد است نام آنادانا يا «« همدانا»» نوشته شده است .
واژه ايراني « هگمتانه» به معني اجتماع و كلمه عيلامي «هل مته نه» به معني سرزمين مادهاست. شهر همدان در زمان فرمانروايي « بخت النصر» (بهو كه نصر ) ويران شده و بعدها داريوش بزرگ آن را مرمت كرد در زمان اشكانيان كه تيسفون پايتخت كشور بود همدان پايتخت و اقامتگاه تابستاني شاهان اشكاني بود.بعد از اشكانيان ساسانيان نيز قصرهاي تابستاني خود را در اين شهر بنا كردند خرابه هاي باروي قلعه اشكاني بر فراز تپه مصلي و مجسمه شيرسنگي يكي از دروازه هاي هاي همدان از آثار اين دوره است در سال 23 هجري كه جنگ نهاوند روي داد همدان به تصرف اعراب در آمد و از آن زمان به بعد گاهي كانون آباداني و ثروت و زماني دچار چپاول و فقر و ركود بوده است .همدان در زمان ديلميان (319 هجري) لطمات فراواني ديد در قرن 6 هجري سلجوقيان مركز خود را از بغداد به اين شهر منتقل كردند و مدت 50سال اين شهر قديمي پايتخت سلجوقيان بود تا اينكه در اين قرن با حمله مغول به تصرف آنها در آمد و به ويرانهاي مبدل گرديد.بايدوخان مغول پس از تاج گذاري در اين شهر آن را مرمت و بازسازي كرد اما اين شهر كه هميشه مورد تاخت و تاز سلاطين و سلسله هاي شاهي بود باز هم در زمان تسلط تيموريان بر ايران به دست آنها ويران شد.
در زمان سلاطين صفوي شهر همدان از نعمت آباداني بهره مند گرديد پس از انقراض صفويه و بروز هرج و مرج در سال 1138 هجري به تصرف احمد شاه والي عثماني در آمد ولي شش سال بعد به همت نادرشاه افشار از نيروهاي مهاجم عثماني تخليه و باز پس گرفته شد. پس از اين دوره نيز همدان بارها مورد تهاجم و تسلط اقوام مختلف بود تا اينكه طبق قرار داد 1145 هجري كاملاً به ايران تعلق گرفت.
شهر همدان به علت قرار گرفتن در مسير راههاي اصلي منطقه غربي ايران در قرن هاي اخير همواره از نظر بازرگاني مورد توجه بوده است و نيز در مسير جاده ابريشم قرار داشته است .
پيشينه تاريخي همدان
هگمتانه پايتخت هفت دودمان
• مادها : قصری مشهور به هفتحصار در آن ساختند همچون قصر عجایب هفتگانهی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و اژیدهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود
• هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهٔ هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مُردِخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...
• سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک سده بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند.
• اشکانیان: پایتخت تابستانی
• ساسانیان: پایتخت تابستانی
• سلجوقیان: در سده ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود
• زندیان: علی مرادخان -خواهرزاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد. به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.
اكباتان و هفت ويراني بزرگ
یک زلزله و شش جاهطلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوهها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشتهاند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی میگذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کردهاند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمهها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو میریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط میگردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...
• بُختُالنَصر: پادشاه بابل و سازنده باغهای معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیدهاند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.
• اسکندر مقدونی: با حملهٔ کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت. در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت. کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .
• مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زادهاش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزهای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بویه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دستهای آن خرد کرد.
• زمینلرزه مهیب: در زمینلرزه سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .
• مغولها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند. پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه اینبار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند . مغولها به تویسرکان نیز حملهور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود . تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها ازنو به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد . از آن دودمان، تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقهای در شهر قحطی زده نماند .
• افغانها : در پی حملهٔ افغانها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهٔ لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینهمندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانهتر از آنچه بر اصفهان کردند ، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری شد .
• آقا محمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمیتر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهٔ مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترکعثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن ، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهٔ استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهٔ مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلختر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند ، شش سال او را پشت دروازههایش نگه داشته بود ، با شکست دادن مبارزان ، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهٔ ناخلف شیخ صفیالدین اردبیلی ، با آن جیغهای زنانهاش ، فرمان سفاکیها داد که بماند به یادگا ر .
جايگاه تاريخي همدان
مهاجرتهاي اقوام آريائي نژاد ماد ازحدود 3500 سال پيش به منطقه غرب ايران ومحدوده فعلي استان همدان واختلاط وسلوك آنان با اقوام مستقر در منطقه به تدريج منجر به شكل گيري نخستين حكومت فراگيربه مركزيت هگمتانه (همدان) در فلات قاره ايران گشت واين حكومت در 650 سال قبل از ميلاد در اوج اقتدار خود ضمن غلبه بربزرگترين قدرت سياسي ونظامي آن عصر يعني دولت آشور قلمرو خود اراز شرق به آسياي ميانه ودرغرب به قلب آسياي صغير بسط داد . بر اساس نوشته هاي هرودوت ورخ يوناني بدستور ديااكو نخستين پادشاه ماددرهگمتانه (همدان) پايتخت آنان استحكامات عظيمي شامل قلاع تودرتوو قصرهاي سلطنتي برپا گشت . اكثريت محققين علوم تاريخ وباستان شناسي را عقيده بر اين است كه تپه امروزي هگمتانه در دل شهر همدان برجاي مانده بقاياي همين تاسيسات ميباشد . اين تپه طي چندين سال اخير مورد كاوشهاي باستانشناسي قرارگرفته وكارگاههاي كاوش واشيا ﺀ بدست آمده در معرض ديد علاقمندان قراردارد .همچنين انجام حفاريهاي باستان شناسي در تپه هاي گودين نزديك كنگاور ونوشيجان در ملاير گوشه هائي از فرهنگ وتمدن اقوام ماد رادراين زمان برماآشكار ساخته كه از جمله آنها مي توان به نخستين اشكال خط ونگارش وسكه هاي اوليه ومظاهر فرهنگ ديني ومعماري ايراني اشاره نمود . از دوره هخامنشيان علاوه بر سنگ نبشته هاي ميخي گنجنامه همدان تعداد قابل توجهي اشيا ﺀ زرين وسيمين ونيز بقاياي كاخهاي سنگي بيادگار مانده است كه علاقمندان ميتوانند ازآنها در موزه ملي كشور وموزه تپه هگمتانه بازديد كنند از دوره هاي سلوكي واشكاني در همدان مجسمه شير سنگي وگورستان پارتي ودر نهاوند نشانه هائي از يك معبد برجاي است.
شهرهمدان دردوره ساساني يكي از ضرابخانه هاي اين حكومت بوده وسكه هاي متعددي از اين دوره در دست مي باشد.شهرنهاوند نيز در اين زمان داراي اهميت ويژه اي بود ودژ مستحكمي در آن قرارداشت ويكي از مراكز ايالات اسپهبد نشين هفتگانه اين دوره بود . اعراب در يورش به ايران فتح نهاوند رافتح الفتوح ناميدند وگشودن همدان را به سال 645 ميلادي پس از فتح نهاوند بزرگترين پيروزي خود برساسانيان شمرده اند . از آثار اين دوره مي توان به غار قلعه جوق درفامنين وبقاياي قلعه اي در همان محل اشاره كرد . نفوذ وگسترش اسلام درايران تغييرات وتكامل شگرفي رابرپايه تعاليم اسلام واصول هنرها ومعماري قديمي كشور سبب شد . ازاين دوره 1400 ساله در نقاط مختلف استان يادمانهاي متعددي برجاي مانده كه اهم آنها عبارتند از : بناي بسيار زيبا وارزشمند گنبد علويان از دوره سلجوقي – برج قربان – بقعه استر ومردخاي – بقعه خضر از قرون 7تا9 هجري درهمدان امامزده ازناو از دوره سلجوقي در فامنين – امامزاده هود واظهر دررزن وبقعه حبقوق نبي در تويسركان از قرن هشتم –امامزاده يحيي – امامزاده حسين وامامزاده اسماعيل د رهمدان ونيز كاروانسراي فرسفج ومدرسه علوم ديني شيخ عليخان زنگنه در تويسركان – آب انبار وسنگ نبشته اي معروف به كتيبه آقاجان بلاغي مربوط به بناي يك سد در اسدآباد – يخچال ميرفتاح در ملاير وحمام حاج آقا تراب در نهاوند ونيز تعدادي پل شامل پل شكسته (خسروآباد)در اسدآباد- پل كوريجان وآبشينه در همدان پل جهان آباد در فامنين – پل فرسفج ومجموعه بازار در تويسركان وپل زرامين در نهاوند جملگي از دوره صفوي وبازار , مسجد جامع وميدان امام همدان وبازارملاير ازابنيه مهم بعداز دوره صفوي.
درخاتمه شايان ذكر ميداند همدان اولین پایتخت نخستین تشکیلات حکومتی در ایران بوده ، که در آن دوره هگمتانه نامیده شده است. آثارمشکوفه از تپه باستانی هگمتانه و نیز کتیبه های گنج نامه آثاری از آن زمان می باشند. آثار تاریخی ، فرهنگی متعدد موجود در همدان ، موجب شد تا در جلسه مورخ 2/2/1370 شورای عالی شهرسازی و معماری کشور، همدان به عنوان یکی از شش شهر تاریخی فرهنگی کشور شناخته شود . همچنین این شهر از دير باز مهد پرورش مردان بزرگي د رزمينه علم وهنر – عرفان – دين وسياست بوده است كه ا زجمله اين مشاهير ميتوان به فيلسوف عاليقدر جهان اسلام ابوعلي سينا- شاعر وارسته وعارف بزرگ باباطاهر- عارف دلسوخته وحق طلب عين القضاه همداني ونيز مردان علم وسياست نظير,خواجه رشيد الدين فضل اله همداني وزير مشهور ايلخانيان مغول وهمچنين ادبا وشعراي گرانقدري چون ميرزاده عشقي- مفتون همداني وعارف وهمچنين مردان دين وسياست چون سيد جمال الدين اسدآبادي اشاره نمود . بدين لحاظ عاشقان وشيفتگان مظاهر فرهنگ وتمدن ايران واسلام مي توانند علاوه بر آثار وابنيه تاريخي استان از بناهاي يادبودي كه براي برخي از اين بزرگان برپا شده نظير آرامگاه بوعلي وباباطاهر نيز بازديد نمايند. گذشته از آثار تاريخي استان همدان از لحاظ طبيعي نيز داراي جاذبه هاي خاصي است كه از جمله آنها مي توان به غار بي نظير وبسيار زيباي عليصدر در شهرستان كبودرآهنگ – گردشگاههاي گنجنامه وعباس آباد در همدان – پارك زيباي ملاير- سراب گيان نهاوند وييلاقات خوش آب وهواي شهرستان اسدآباد اشاره نمود. وجود مجموعه جالب وبي بديل جاذبه هاي فرهنگي – تاريخي وطبيعي وارتباطات سهل اين استان با مركز كشور ونيز آب وهواي خنك آن در فصل بهار وتابستان استان همدان را به عنوان يكي از مهمترين قطبهاي گردشگري مطرح نموده ودرسال جاري اين استان بلحاظ جذب گردشگر در كشور توانست رتبه چهارم را احراز نمايد همچنين درراستاي برنامه ملي توسعه گردشگري كشور شهرهمدان به عنوان منطقه مدل گردشگري انتخاب گرديده است .
وجه تسميه همدان
نامهای همدان در گذر تاریخ (ترتیب خاصی ندارد) : اکباتان ، احمتا ، هنگ متان ، آکسایا ، اهدانه ، هکمتان ، هگمتانه ، آنادانا ، سارو ، ایپیفانیا ، زینستان ، امدانه ، همدانا ، نازمه و ...
آشوريان باستان به شهرهاي قوم كاسي، عنوان " كاركاشي " داده بودند كه " كار " به معني قرارگاه يا منزلگاه و " كاشي " اسم قوم " كاسي گ است. آشور شناسان و مادشناسان ، جملگي اين كار كاشي ( با شهر كاسيان ) را منطقه كنوني همدان دانسته اند. پرفسور گيريشمن، باستان شناس معروف فرانسوي، معتقد است كه اسم قبلي هگمتانه، " اكسايا" يعني شهر كاسي ها بوده است . و در مجموع اعتقاد غالب بر اين است، كه شهر هگمتانه را يكي از اقوام آريايي بنام مادها ساخته اند . و نخستين دولت ايراني را در آن بنا نهاده اند . ولي نتايج تحقيقات بيانگر آن است كه شهر هگمتانه پيش از انتخاب به پايتختي توسط مادها ، وجود داشته مردماني از قوم كاسي در آن مي زيسته اند. سپس بازماندگان قوم كاسي، بعدها با طايفه اي از آريايي ها قوم موسوم به ماد را پديد آورده اند. و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوري ، دولت ماد را بنيان كذاشته ، و پايتخت خود را كار كاشي قرار داده اند . و از آن به بعد، اين شهر هگمتانه نام گرفته است. مادها گروهي از اقوام آريايي بودند، كه از جنوب سيبري به سمت فلات ايران حركت كرده و در غرب ايران ساكن شدند . عواملي مانند رشد اجتماعي و فرهنگي ، تماس با گروههاي بومي ساكن فلات ايران ، وجود همسايگاني قدرتمند ، و احساس نيازهاي جديد سياسي و اجتماعي ، آنها را وادار به اتحاد و ايجاد حكومتي مقتدر نمود به طوريكه قوي ترين قوم آن روزگار يعني آشوري را براي هميشه از صفحه روزگار محو كردند . امروز هموم باستان شناسان، تپه باستاني هگمتانه ، واقع در مركز شهر همدان را، كه وسيع ترين تپه باستاني ايران است ، بقاياي همان ابنيه عهد كاسي ، مادي ، هخامنشي و بعد از آن مي دانند . مساحت اين تپه حدود 30 هكتار مي باشد . كه با در نظر گرفتن بخش هايي كه جزء محدود تپه باستاني بود ، ولي اينك ساختمانهاي مسكوني بر روي آن ساخته شده، به بيش از 40 هكتار نيز مي رسد .
اين تپه بيضي شكل ، در داخل محدوده شهر فعلي همدان ، و در دو سوي خيابان اكباتان واقع شده است . " هگمتانه"، يا " هنگمتانه " كه به زبان پارسي قديم به معني محل تجمع بوده، تركيبي از دو واژه " هنگ " به معني " جا " و " متانه " به معني " تجمع " است . اين واژه در زبان يوناني به صورت " اكباتانا " در آمده است، و در كتيبه هاي عيلامي به صورت " اك ماتانو " آمده است. برخي ميز معتقدند: " امدانه " يا " آماداي " كه در كتيبه پيلسر پادشاه آشور آمده به اين محل اطلاق مي شده. هگمتانه " در زبان ارمني، " اهمتان " و در زبان سرياني و پهلوي، اهمدان " ، در گويش نويسندگان عرب " همدان " و در تورات، " احتمانا" گفته شده است . همچنين سكه هايي از عهد ساساني كشف شده كه محل ضرب آنها " اهمتان " قيد شده است .
نخستين اشاره مكتوب به نام مادها و سرزمين ماد ، در سالنامه بيست و چهارم شارل مانزر سوم ( 836 قبل ميلادي ) و سارگن دوم ( 715 قبل از ميلادي بوده، كه از اين قوم و سرزمين آنان به نام " ماداي "يا " آماداي " ياد كرده اند . روايات مورخين يوناني نيز حاكي است كه اين شهر در دوره مادها ، ( از اواخر قرن هشتم تا نيمه اول قرن شم قبل از ميلاد) سمدتها مركز امپراتوري مادها بوده است . و پس از انقارض آنها نيز به عنوان يكي از پايتخت هاي دوره هخامنشي ( پايتخت تابستاني و احتمالا" محل خزانه آنها ) به شمار مي رفته است. گفته هاي هرودت مورخ يوناني ، در قرن پنجم قبل از ميلاد،م مهمترين ماخذ تاريخي در اين مورد است . وي بناي اوليه اين شهر را به " ديااكو " نخستين شهريار ماد نسبت مي دهد ( در 728 قبل از ميلاد ) . هرودت اوضاع سياسي واقتصادي نا مناسب قوم ماد را در دستيابي ديااكو به قدرت موثر مي داند .
ديگر مورخين يوناني چون پلي بيوس ، كنزياس ، ژوستين و گزنفون نيز درباره هگمتانه مطالبي جمه آوري كرده اند . ديااكو پس از اينكه هگمتانه را به پايتختي خود برگزيد ، تصميم به ساخت كاخي عظيم و مستحكم به صورت هفت قلعه تو در تو گرفت . به طوريكه كاخ پادشاهي و خزانه ، در درون قلعه هفتم قرار داشته باشد . ديااكو به تقليد از رنگ آميزي قصرهاي بابلي ، دستور داده بود كنگره هاي هر قلعه را به رنگي مخصوص در آورند . به اين ترتيب :رنگ كنگره هاي قلعه اول سفيد ، دومي سياه ، سومي ارغواني ، چهارمي آبي ، پنجمي نارنجي ، و كنگره دو با روي داخلي سيمين و زرين بودندو محيط بيروني ترني ديوار قلعه، تقريبا" بهاندازه حصار شهر اتن بوده استقصر شاهي ، كه در آخرين قلعه دروني بر پاشده بود، داراي صدها اتاق بوده، و مردم نيز خانه هاي خود را بيرون اين قلعه ها و در كنار آن ساخته بودند.
بنا به در خواست ديااكو، قوم ماد شهرهاي كوچكي راكه در آن مي زيسته اند ، رها ساخته و پايتخت ار مورد توجه قرار دادند و در اطراف قلعه شاهي خانه هاي خود را بنا كردند پلي بيوس مورخ يوناني ( 204 تا 132 قبل از ميلاد ) مي نويسد : در دامان كوه اورنت ، ( اورنت يا اورنتس = الوند ) شهر هگمتانه با قلعه و ارگ مستحكم و حيرت آوري قرار گرفته ، و قصر شاهي ، در داخل آخرين قلعه آن استوار گرديده است . .ضع ساختماني ،آرايش عجيب ، و تزئيناتي كه در آن به كار رفته به نحوي بوده ، كه توصيف آن مبالغه آميز به نظر مي رسد. چوب هايي در آن به مصرف رسيده پوشيده از زروسيم است . درها ، ستون هاي و رواق هاي آن ، با هزاران گونه كنده كاري و نقش و نگار آراسته شده اند . يك ديوار بي پيرايه ، و يك تير عاري از زيور، در آن كاخ نيست حتي كاشي هايي كه زينت بخش " ازاره ها" و ديوارهاي دورني قصر است ، با پوششي از آب نقره ، سيم اندود گشته و همه چوب ها از جنس سرو و كاج مي باشند . كنزياس مورخ يوناني وپزشك معروف اردشير دوم هخامنشي ( 404 تا 3045 قبل از ميلاد ) مي نويسد " سميرامين " ملكه آشور ، پس از ديدن وضعيت شهر وموقعيت مناسب آن دستور داده، كه براي او در آنجا كاخي بسازند و چون ديده است. كه در شهر جديد الاحداث كمبود آب وجود دارد ، دستور داده تا با صرف هزينه اي گزاف ، نهري ساخته و آب درياچه اي را كه در آن سوي كوه اورنت ( الوند ) است به اين شهر سرازير نمايند . ابوبكر احمد بن محمد اسحاق همداني معروف به اين فقيه ، در كتاب البلدان خود كه در حدود سال 290 هجري به تحرير در آمده ، به نقل از يكي از دانشمندان پارسي مي نويسد" همدان بزرگترين شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بوده است" بخت النصر بعد از فتح و ويراني بيت المقدس ، فرمانده اي به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان مي فرستد ، ولي وي با عدم موفقيت مواجه شده و طي نامه اي به بخت النصر مي نويسد: من به شهري آمده ام داراي بارويي بلند و سركش و مردمي بسيار و كوي و برزن هاي فراخ و رودهاي فراوان و ... پس از انقراض مادها ، هر چند هگمتانه مركزيت نخستين را نيافت ، ولي به جهت قرار گرفتن سدر مسير جاده شاهي ، كه پارسه ( تخت جمشيد ) را به سارد متصل مي كرد ، به عنوان پايتخت تابستاني هخامنشيان مورد توجه خاص بود ، و از اين رو آن را آباد كردند . در زماني كه داريوش سوم با اسكندر مواجه مي شود . هگمتانه به صورت ويرانه اي بود. ولي داريوش سوم بنا به پيشنهاد ياران خود دستور مي دهد در ميانه شهر، كوشكي بزرگ كه آن را ساروق مي ناميدند ، بسازند . در اين كوشك سيصد مخفي گاه براي گنجينه و دارايي ها بر باشد . و براي آن هشت درب آهنين ساختند ، كه همه دو اشكوبي ( دو لختي ) و هر اشكوب ، به بلنداي دوازده گز بود .
چنانكه ملاحظه شد درباره چگونگي احداث و نام بنيانگذاران هگمتانه در بين مورخين يوناني، اتفاق نظر وجود ندارد . مورخين اسلامي نيز دراين زمينه با يكديگر اختلاف نظر دارند و در مورد محل دقيق آن هم نظريات متفاوتي ارائه شده است. گر چه اكثر مورخين ، پژوهشگران و باستان شناسان مانند مرحوم مصطفوي ، پرفسورگير يشمن ، اشميت ، لوشاي و پرا دارا ، تپه اي را كه هم اكنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است ، محل اصلي شهر باستاني هگمتانه مي دانند . حفاري هاي باستان شناسي سالهاي اخير در تپه هگمتانه هم مشخص شده است، كه محل كاخ و بناهاي اشاره شده ، در تپه هگمتانه كنوني واقع بوده است. نتايج حفاري هاي تپه هگمتانه – آثار كشف شده حاكي از وجود يك شبكه منظم و پيشرفته آب رساني در شهر حكومتي مادهاو پارت ها مي باشد در فواصل بين كانال هاي آب رساني ، معابري به عرض 5/3 متري وجود داشته و كف اين معابر، تماما" با آجرهاي مربع شكل و به منظمي مفروش بوده است . پيشينه حفاري هاي علمي ازاين تپه ، به سال 1913 ميلادي بر مي گردد كه هيشي فرانسوي از طرف موزه لوور پاريس به سرپرستي شارل فوسي ، كاوش هايي در تپه هگمتانه انجام داد . ولي نتايج اين كاوشها هيچ گاه منتشر نشد . در طي 10 فصل حفاري انجام شده از سال 1362 تا 1378، كه حدود 14000 متر مربع از بقاياي اين شهر مورد كاوش قرار گرفته يكي از كهن ترين دوره هاي تمدن پشري نمايان شده است . همچنين يك حصار طولاني به ارتفاع 9 متر و دو برج عظيم و كم نظير در درون آن كشف شده ، از جمله كاوشهاي علمي سال 1362 تا كنون كه به سرپرستي آقاي دكتر محمود رحيم طراف به انجام رسيده منجر به شناسايي شهر بزرگي در دل تپه هگمتانه شده است. تحقيقات نشان داده كهدر فواصل 35 متري بين معابر دو سري واحدهاي ساختماني قرار دارد كه هر كدام شامل يك هال ( حياط مركزي ) است. با اتاق ها و انبارهايي به صورت قرينه در گرداگرد آن، به شكلي كه هر واحد ساختماني فضايي در حدود 5/17 *5/17 متر را در بر مي گيرد. معابر مذكور با عرض 5/3 و پس بندي آجري در بخش وسيعي از تپه گسترش داشته، و جهت شمال شرقي بهجنوب غربي دارند. همچنين ادامه كاوش ها بخش هايي از حصار عظيم شهر به قطر 9 متر وارتفاع 8 متر را آشكار ساخته است . اين حصار در فواصل معين ، داراي برجهاي عظيم بوده ، كه هگمتانه قديم را در بر مي گرفته است. به طور كلي اين تپه در طول يكصد سال اخير بارها مورد حفاري باستان شناسان داخلي و خارجي قرار گرفته است. از جمله ويژگيهاي شهر باستاني هگمتانه معماري و طرح و نقشه منظم اين شهر بوده ، كه در بين آثار باستاني به سدت آمده كم سابقه است . ضمنا" در طول حفاريهاي انجام شده آثار ارزشمند و بي نظيري كشف گرديده كه اغلب متعلق به دوران هخامنشيان و نياكان آنهاست . تعدادي از اشياء كشف شده از اين تپه در موزه ملي ايران باستان و تعدادي ديگر در موزه ها و يا مجموعه هاي خصوصي خارج كشور نگهداري مي شود كه ذيلا" برخي از آنها معرفي مي گردد .
همدان در تاريخ معاصر
مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- شهرداری- دادستانی بود . دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران ، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان ، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند . در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاستهاند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است . با آغاز سلطنت رضاشاه ، از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی ، طرح جامع شهری همدان را کشید . هماکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهٔ طراحی شدهٔ شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماقداران رخ داد.
مراحل شكل گيري شهر همدان
همانطور كه در بخش تاريخي شهر همدان گفته شد اولين اشاره به همدان در كتيبه تيگلات پيلاسار اول پادشاه آشور در سال 11000 قبل از ميلاد صورت پذيرفته است ولي آغاز رونق اكباتان به وسيلة دياكوموس اولين مؤسس سلسلة ماد در سال 708 قبل از ميلاد بوده است و اين شهر به مدت 158 سال پايتخت بوده است هگمتانه در بين سالهاي 230 –550 قبل از ميلاد در دورة حكومت هخامنشي پايتخت تابستاني هخامنشي بوده و در اين تاريخ در كنار راه شاهي قرار داشته است . در سال 330 قبل از ميلاد شهر هگمتانه توسط اسكندر مقدوني ويران گرديد اما به دليل موقعيت عالي و فاصله يكسانش از شوش و بابل و پرسپوليس آن را مقر فرماندهي نظامي خود بر عليه پارتها ( اشكانيان ) نمود درسال 155 قبل از ميلاد اكباتان توسط مهرداد اشكاني تصرف و فتح گرديد در اين دوران توسعة شهر بين خيابانهاي تختي و باباطاهر فعلي بوده در سال 319 هـ.ق يا 932 ميلادي لشكر ديالمه به همدان حمله كرد و اين شهر را غارت نمود . در سال 917 هـ.ق و 1217 ميلادي طي حمله مغولان شهر به كلي ويران گرديد وبا توجه به اين شواهدبه اين نتيجه مي رسيم که شهري با اين قدمت بايد توسعة بيشتري از حال حاضر داشته باشد ولي متأسفانه جنگهاي پي در پي و ويرانيهايي كه در جنگ ها حاصل آمده اين اجازه را به شهر نداده و توسعة شهر به كندي پيش مي رفته است .
خصوصيات جغرافيائي شهرستان همدان
موقعيت
• موقعيت استان همدان در ايران
استان همدان با مساحت 19493 كيلومترمربع, بين مدارهاي 33 درجه و 59 دقيقه تا 35 درجه و 48 دقيقه عرض شمالي و 47 درجه و 34 دقيقه تا 49 درجه و 36 دقيقه طول شرقي از نصفالنهار گرينويچ قرار گرفته است و جزء استانهاي غربي ايران است .
اين استان از شمال به استانهاي زنجان و قزوين, از جنوب به استان لرستان, از شرق به استان مركزي و از غرب به استانهاي كرمانشاه و كردستان محدود ميشود . بلندترين نقطه استان, قله الوند با ارتفاع 3574 متر بين شهرستانهاي تويسركان و همدان قرار گرفته و پستترين نقطه استان اراضي عمرآباد در بخش شراء و پيشخواركنار رود قرهچاي باارتفاع 1555متر از سطح دريا ميباشد .
تقسيمبندي سياسي استان همدان
برابر آخرين تقسيمات كشوري در سال 1376 استان همدان داراي 20 شهر, 20 بخش و 70 دهستان است. شهر همدان با مساحتي حدود 5/53 كيلومترمربع مركز شهرستان و استان است كه شهرستان همدان, داراي 5 شهر, 3 بخش و 12 دهستان و مساحتي حدود 4118 كيلومترمربع است.
شهر همدان بين مدارهاي 48 درجه و 31 دقيقه طول شرقي و 34 درجه و 48 دقيقه عرض شمالي و ارتفاع 1820 متر از سطح دريا واقع شده است .
بافت
بافت شهر همدان حلقوي است كه اين بافت از زمان طرح جامع اول (1307) شكل گرفته است. اين بافت حلقوي متشكل از دواير متحدالمركزي است كه توسط شش خيابان اصلي منتهي به ميدان مركزي و دواير كمربندي به يكديگر متصل شده و بافت را به قطاعهايي از دايره تقسيم نمودهاند . در اين تقسيمبندي ميدان مركزي شهر در مجاورت مركز تجاري شهر يعني بازار واقع شده است . در پي طرح جامع اول شهر كه بدون در نظر گرفتن تقسيمات و روابط داخلي بافت و محلات شكل گرفت , وجود شش خيابان اصلي باعث شده تا در پيوستگي كالبدي بعضي محلات از گسستگي ايجاد گردد (ولي بافت قديمي شهر همچنان به حيات خويش ادامه داده است) بافت سنتي شهر همدان برآيندي است از به كارگيري عملي اعتقادات , وجود نقش توقفگاهي شهر و خصوصيات اقليمي همدان . بافت سنتي در بخش مركزي شهر و در مجاورت تپههاي تاريخي واقع شده است .
عمده مصالح استفاده شده در بافت سنتي همدان , آجر, خشت , گچ , و تيرهاي چوبي است. بدنه ساختمانها عموماً خشتي و كاهگلي ميباشد . به دليل وضعيت اقليمي پر باران و برودت هوا در همدان و استفاده از مصالح كم دوام درساخت و ساز بافت , آثار فرسودگي و خرابي در آن مشهود است . بافت مسكوني شهر همدان كه در پيرامون بازار شهر گسترده شده است متشكل از محلات مختلف ميباشد.سلسله مراتب و نظام دسترسي به واحدهاي مسكوني در محلات عموماً متشكل از يك يا دو راسته اصلي است كه چند كوچه كم عرض از آن منشعب شده و سپس با كوچههاي بنبست واحدهاي مسكوني ختم ميگردد .
شهر همدان متشكل از حدود سي محله بزرگ و كوچك بوده است , اين محلات شكل دايرهاي داشته و يا بطور خطي سازمان يافتهاند و هر محله ويژگي خودكفايي با روابط داخلي خود داشته است . محلات شهر از يكديگر جدا و محصور بودهاند و هريك بصورت مستقل عمل نمودهاند. جداره خيابانهاي اصلي كه با بافت قديم شهر و خصوصاً با منطقه بازار در تماس ميباشند به عمق حدوداً 15 تا 20 متر نوسازي گرديدهاند و جداره شهري در اين مناطق از بافت نوساز نشان داده ميشود و بافت فرسوده در پشت آن قرار دارد .
وجود تپه هگمتانه و تپه مصلي در درون بافت شهر و ارزشهاي تاريخي آنها باعث شده تا ساخت و سازي در آنها انجام نگيرد و ساختمانهاي موجود نيز قديمي و فرسوده باشند . اين دو تپه كه جزو مناطق بافت شهر محسوب ميگردند ميتوانند از نقاط عطف و نشانههاي باارزش شهري قلمداد گردند .
هسته شهر همدان يا ميدان مركزي آن كه شش خيابان اصلي بدان منتهي ميگردد و در پي اولين طرح جامع شكل گرفت , اطراف آن را ساختمانهايي به سبك باروك با 12 بند فلزي و شبيه ميدان حسنآباد تهران دربر گرفتهاند . بافت شهر در بخش جنوبي به اطراف كوه الوند نوسازتر بوده و داراي ساختمانهاي مسكوني جديد ميباشد. شهر در بخش غربي همانطور كه هميشه باغات آن سرسبز و منطقهاش خوش آب و هوا و ييلاقي بوده , هنوز هم منطقهاي سرسبز محسوب ميگردد .
ازدياد جمعيت و نيازها باعث رشد كالبدي بافت شهر گرديده است و بافت دايرهاي شكل همدان را از حدود سال 1335 تا كنون به بيش از 5/2 برابر توسعه داده است كه مساحتي به بيش از چهار برابر را بوجود آورده, ضمن آنكه به دليل پاسخگويي به تقاضاهاي فراوان احداث مسكن, شهركهايي در مناطق همجوار با بافت شهر به عنوان شهركهاي مسكوني بوجود آمدهاند.
تغييرات بافت شهر همدان با ورود مصالح و افزايش توليدات آنها, تغيير در شيوههاي ساخت, بكارگيري تكنولوژي جديد و استفاده از آن در جهت كنترل سرما , رطوبت و خصوصاً تغيير الگوي نظام خانواده به سرعت ادامه يافت و به دليل سرعت ساخت و ساز , تناسبات سنتي و انساني حذف شدند و يا تغييرات كلي يافتند . مباني تئوريك ساخت سنتي با مباني تئوريك عصر جديد جابجا شدند استقرار بنا در زمين, استفاده از تراكم ارتفاعي, نگرش اجتماعي به منافع بيشتر و ... باعث نزول كيفيت گرديد .
شرايط اقليمي همدان (ويژگيهاي اقليمي همدان)
در همدان با توجه به تفسير و توجيه اقليمي كه در صفحات آينده مطرح ميگردد در تابستانها شرايط مطلوب اقليمي حاكم ميگردد .
آب و هواي آن نسبتاً خنك و معتدل ميباشد. بخصوص كه همزمان با آن, ديگر نواحي ايران داراي شرايط خشكي است. آب و هواي شهرستان همدان تحت تأثير عرض جغرافيايي, دوري از دريا و وجود كوههاي مرتفع همچون الوند و وزش باد نسبتاً متغير ميباشد.
